Historia tatuażu: od Ötziego do dziś

Tatuaż towarzyszy ludziom od tysięcy lat i pełnił bardzo różne role: leczniczą, symboliczną, pamiątkową, karną i czysto ozdobną. Do najstarszych zachowanych tatuaży należą tatuaże Ötziego, człowieka z lodowca żyjącego około 3300 roku p.n.e. Słowo „tatuaż” pochodzi z Polinezji, maszynkę opatentowano w Nowym Jorku w 1891 roku, a w XX wieku tatuaż bywał zarówno modą arystokracji, jak i narzędziem zniewolenia. Oto ta historia w kilku rozdziałach.

Oś czasu historii tatuażu: ok. 3300 p.n.e. Ötzi – 61 tatuaży; 1769 Cook: Tattow; 1891 patent maszynki; 1991 odnalezienie Ötziego; 2022 REACH: zasady dla tuszy

Rozdział 1. Ötzi i najstarsze ślady

Ötzi żył w epoce miedzi, około 3300 roku p.n.e., a jego ciało zmumifikowało się naturalnie w lodzie. 19 września 1991 roku przypadkiem odnaleźli je dwaj turyści na lodowcu w dolinie Schnalstal/Val Senales (iceman.it, odkrycie; iceman.it, kamienie milowe badań). Dziś mumię przechowuje Muzeum Archeologiczne Południowego Tyrolu w Bolzano. Muzeum podaje, że na skórze Ötziego zachowało się 61 tatuaży w formie linii i krzyżyków (iceman.it).

Dwa szczegóły są tu szczególnie ciekawe:

technika – nie użyto igły; tatuaże to drobne nacięcia, w które wcierano sproszkowany węgiel drzewny;
cel – znaki leżą w miejscach mocno obciążonych, a zdjęcia rentgenowskie pokazały u Ötziego zużycie stawów. Muzeum zaznacza, że naukowcy wciąż zastanawiają się nad znaczeniem tatuaży, ale dziś zakłada się ich cel leczniczy: miały łagodzić ból.

Najstarszy znany tatuaż nie był więc ozdobą, tylko najpewniej formą terapii.

Rozdział 2. Egipt: zwierzęta na ramieniu

Mumia „Gebelein Man A” była wystawiana publicznie niemal bez przerwy od odkrycia ponad sto lat temu, a ciemnym plamom na jej ramieniu długo nikt nie poświęcał uwagi. W 2018 roku okazało się, że to tatuaże: dziki byk i stworzenie przypominające kozę, być może symbole władzy lub siły. Tygodnik „Nature” opisał je jako najstarsze znane tatuaże przedstawiające zwierzęta (Nature; artykuł naukowy w „Journal of Archaeological Science”). Według tego samego opisu sztuka ciała w starożytnym Egipcie obejmowała też przedmioty rytualne.

Gdy porówna się Ötziego z mumiami z Gebelein, widać dwa różne zastosowania tatuażu już w czasach prehistorycznych i starożytnych: znak użytkowy oraz obraz z przekazem.

Rozdział 3. Słowo z Polinezji

Polskie „tatuaż” pochodzi od polinezyjskiego słowa tatau, które rozpowszechniło się w językach europejskich po wyprawach kapitana Jamesa Cooka – przypomina Culture.pl, serwis Instytutu Adama Mickiewicza (Culture.pl).

Konkretną datę da się wskazać dzięki dziennikowi samego Cooka. W lipcu 1769 roku, podczas postoju na Tahiti w czasie pierwszej wyprawy na statku Endeavour, zapisał, że obie płcie malują ciała, co w ich języku nazywa się „Tattow”, wprowadzając czarny barwnik pod skórę tak, by był nieusuwalny. Fragment dziennika przytacza Pitt Rivers Museum Uniwersytetu Oksfordzkiego (Pitt Rivers Museum). Nowozelandzkie Muzeum Morskie dodaje, że tatuaże opisywali też przyrodnik Joseph Banks i rysownik Sydney Parkinson, a obaj – podobnie jak wielu marynarzy z Endeavour – sami się wytatuowali (New Zealand Maritime Museum). To samo muzeum zaznacza, że termin szybko wszedł do słownika Europejczyków.

Polszczyzna miała też własne propozycje. Jan Stanisław Kubary, badacz Oceanii, który przez ponad trzy dekady podróżował po archipelagach Pacyfiku, w tekstach po polsku używał słów „tatowanie” i „tatunek”. W 1886 roku wydał niemieckojęzyczną pracę o tatuowaniu w Mikronezji, a sam był wytatuowany na znacznej części ciała, co opisał podróżnik Jan Sztolcman (Culture.pl).

Rozdział 4. Marynarze, porty i igły w pęczku

Długo tatuaż kojarzył się w Europie z morzem. Etnograf Kazimierz Sochaniewicz pisał w 1927 roku w czasopiśmie „Lud”, że przeważa pogląd o zamorskim źródle zwyczaju, rozpowszechnionego wśród marynarzy – choć zaznaczał, że spotyka się go także na lądzie, u żołnierzy i osób, które weszły w konflikt z prawem (Culture.pl).

Culture.pl przytacza z książki Zygmunta Glogera „Dolinami rzek” relację o marynarzu, który po latach służby na morzu miał wytatuowane symbole wiary, nadziei i miłości. Opowiadał, że tatuował się pęczkiem pięciu lub sześciu cienkich igieł, a potem wcierał w skórę tusz chiński. Niemiecki etnograf Adolf Spamer opisał z kolei tatuatorów w portach: w styczniu 1933 roku natrafił w Wolnym Mieście Gdańsku na dwóch tatuatorów mieszkających w pobliżu Targu Rybnego (Culture.pl).

Rozdział 5. Koniec XIX wieku: salon, dwór i cyrk

Według Culture.pl na przełomie XIX i XX wieku tatuaż przeżył w Europie renesans. Dotarł do robotniczych dzielnic wielkich miast i na dwory, gdzie fascynowano się kulturą Japonii, w tym tradycyjnym tatuażem irezumi. Wśród wytatuowanych arystokratów wymienia się m.in. cara Mikołaja II, arcyksiążąt Rudolfa i Franciszka Ferdynanda oraz angielskich królów Edwarda VII i Jerzego V. W Anglii pod koniec XIX wieku działały już wyspecjalizowane salony tatuażu.

Równolegle wytatuowane osoby występowały w cyrkach i gabinetach osobliwości. Georgius Costentenus, pokryty setkami tatuaży, pokazywał je m.in. w cyrku Barnum & Bailey, a w 1873 roku jego wizyta w Warszawie wzbudziła zainteresowanie lekarzy i naukowców.

Maszynka z patentem

8 grudnia 1891 roku Samuel F. O’Reilly z Nowego Jorku otrzymał amerykański patent nr 464,801 na „Tattooing-Machine”. Opis patentowy wspomina wydrążony uchwyt prowadzący element nakłuwający i zbiornik na tusz (Google Patents). Od tego momentu tatuowanie mogło zacząć oddalać się od pracy wyłącznie ręcznej.

Rozdział 6. Kryminologia i piętno

Pod koniec XIX wieku tatuażem zajęła się kryminologia. Ludwik Krzywicki streszczał w 1886 roku na łamach tygodnika „Prawda” poglądy Cesarego Lombroso, który łączył tatuaż z przestępczością. Culture.pl podkreśla, że teorie Lombroso mają dziś jedynie wartość historyczną. W okresie międzywojennym tatuaże więźniów warszawskiego Mokotowa badał kryminolog Stanisław Batawia.

Najciemniejszy rozdział tej historii zapisał XX wiek. Muzeum Auschwitz-Birkenau podaje, że Auschwitz był jedynym niemieckim nazistowskim obozem, w którym więźniom tatuowano numery ewidencyjne. Zaczęto jesienią 1941 roku od sowieckich jeńców wojennych: numer wybijano na lewej piersi metalowym stemplem z wymiennymi płytkami z igłami. Od wiosny 1942 roku numer tatuowano na lewym przedramieniu, nakłuwając punkty igłami osadzonymi w drewnianym trzonku (Muzeum Auschwitz). Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu zaznacza, że numery otrzymywali tylko więźniowie wybrani do pracy; osób kierowanych prosto do komór gazowych nie rejestrowano (USHMM).

Ten rozdział przypomina, że tatuaż nie zawsze był wyborem. Bywał znakiem nadanym wbrew woli.

Rozdział 7. Od subkultury do galerii

Przez dużą część XX wieku tatuaż w Europie kojarzył się z wojskiem, więzieniem i portem. Zmianę dobrze widać na polskim przykładzie: według Culture.pl pierwsze profesjonalne studia tatuażu powstały w Warszawie i Gdyni w 1991 roku, a w XXI wieku tatuaż wszedł do głównego nurtu i przestał być domeną mężczyzn, na co wskazują przywołane tam badania CBOS z 2017 roku.

Tatuaż trafił też do instytucji kultury. W 2018 roku warszawska Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki pokazała wystawę „Dziary” Maurycego Gomulickiego, który od 2007 roku fotografował zanikające tatuaże z więzień, wojska, hufców pracy i domów poprawczych (Zachęta). Coś, co kiedyś było znakiem marginesu, stało się przedmiotem namysłu artystów i badaczy.

Rozdział 8. Tatuaż dziś

Współczesny tatuaż działa w zupełnie innych ramach niż sto lat temu. W Unii Europejskiej skład tuszy reguluje od 4 stycznia 2022 roku rozporządzenie (UE) 2020/2081 (GIS); piszemy o nim w tekście tusz do tatuażu: skład, etykieta i przepisy, a nauka dopiero odkrywa, co dzieje się z pigmentem w organizmie (zob. jak tusz zostaje w skórze). Zmieniła się też droga do tatuażu: relacja Glogera opisuje tatuowanie pęczkiem igieł i tuszem chińskim, a dziś decyzję można poprzedzić konsultacją i projektem. O tym, jak do niej dojrzeć, piszemy w tekście czy jestem gotowy na tatuaż.

Oś czasu w skrócie

Kiedy	Co	Źródło
ok. 3300 p.n.e.	Ötzi i jego 61 tatuaży, najpewniej leczniczych	iceman.it
starożytny Egipt	zwierzęta na ramieniu mumii Gebelein Man A	Nature, 2018
1769	Cook zapisuje na Tahiti słowo „Tattow”	Pitt Rivers Museum
1886	Kubary publikuje pracę o tatuowaniu w Mikronezji	Culture.pl
1891	patent O’Reilly’ego na maszynkę	Google Patents
1941–1942	numery tatuowane więźniom Auschwitz	Muzeum Auschwitz
1991	odnalezienie Ötziego; pierwsze profesjonalne studia w Polsce	iceman.it; Culture.pl
2018	wystawa „Dziary” w Zachęcie	Zachęta
2022	od 4 stycznia obowiązuje unijne ograniczenie REACH dla tuszy (rozporządzenie 2020/2081)	GIS; Dz.Urz. UE L 423

Pytania i odpowiedzi

Jaki był pierwszy tatuaż na świecie?

Nie wiadomo, kto wykonał pierwszy tatuaż. Do najstarszych zachowanych należą 61 tatuaży Ötziego, który żył około 3300 roku p.n.e. – linie i krzyżyki wykonane przez wcieranie węgla drzewnego w nacięcia.

Jakie funkcje pełnił tatuaż na przestrzeni wieków?

Leczniczą (Ötzi), symboliczną i być może statusową (Egipt), religijną i pamiątkową (marynarze, pielgrzymi), rozpoznawczą w subkulturach, a w XX wieku także ewidencyjną wobec więźniów Auschwitz.

Jak wyglądała historia tatuażu u kobiet?

Źródła są skąpe. Culture.pl wspomina tatuaże kobiet ajnuskich, opisywane przez Bronisława Piłsudskiego i Wacława Sieroszewskiego, oraz wytatuowaną kobietę, która pokazywała swoje tatuaże w lwowskim wesołym miasteczku, a którą jako dziecko oglądał Stanisław Lem. Według przywołanych tam badań CBOS z 2017 roku tatuaże ma dziś niewiele mniej kobiet niż mężczyzn.

Skąd się wzięło słowo „tatuaż”?

Od polinezyjskiego tatau. W lipcu 1769 roku James Cook zapisał na Tahiti formę „Tattow”, a słowo weszło potem do języków europejskich.

Źródła

Stan na: 22 października 2026 r.